Tinh dầu Bạch chỉ Himalaya

Phân tích hóa học:

• Nhóm phthalide chiếm ưu thế — butylidene phthalide + ligustilide + dihydrophthalide + senkyunolide tổng hợp ≈25–50%. Đây là dấu ấn hóa học đặc trưng của A. glauca + A. sinensis + chi Ligusticum — một nhóm nhỏ nhưng mạnh sinh học gồm các lactone thơm C₁₂ có hoạt tính CNS + giãn cơ trơn đã được chứng minh.
• Ligustilide 8–17% là hợp chất đặc trưng chung với Đương Quy (A. sinensis). Ligustilide thể hiện hoạt tính giải lo âu (anxiolytic) + chống co thắt (antispasmodic) + bảo vệ thần kinh (neuroprotective) đã được ghi nhận trong nghiên cứu động vật + nuôi cấy tế bào (nghiên cứu Đông y). Dễ bị Autoxidation → dimer hóa (levistolide A, tokinolide B) có hồ sơ sinh học khác biệt.
• Butylidene phthalide 11–21% — phthalide chính có tác dụng an thần CNS + giãn cơ trơn. Cơ chế bao gồm điều biến dương tính allosteric trên GABA-A receptor + ức chế kênh canxi loại L. Có ý nghĩa lâm sàng ở liều uống; hấp thu toàn thân qua da ở mức tối thiểu.
• β-Phellandrene + α-Pinene + khung monoterpene 15–30% — khung monoterpene Apiaceae tiêu chuẩn nhưng tỷ lệ thấp hơn A. archangelica (60–80%). Tạo nên đặc tính hương nhẹ hơn, ít nhựa hơn.
• Furanocoumarin hầu như VẮNG MẶT / vết — đây là yếu tố phân biệt then chốt với A. archangelica. KHÔNG gây Phototoxic. KHÔNG ức chế CYP3A4 theo cơ chế dựa trên phản ứng (mechanism-based inhibitor).
• Chất lượng / pha trộn: Chất pha trộn thường gặp: (1) dầu rễ A. sinensis (Đương Quy Trung Quốc — hóa học rất tương đồng; phân biệt GC đòi hỏi phân tích lập thể hóa học + chỉ dấu vết cẩn thận); (2) dầu (Xuyên Khung — cũng nhóm phthalide chiếm ưu thế, hóa học càng gần hơn); (3) hỗn hợp butylidene phthalide + ligustilide tổng hợp; (4) pha loãng với dầu nền không mùi. Thu hái hoang dã so với trồng trọt là vấn đề bền vững, không phải vấn đề hóa học.

• Cảm xúc / giải lo âu (hít + qua da): Pha loãng 1–2% cho lo âu, bồn chồn, mất ngủ. Được hỗ trợ bởi Ayurveda + nghiên cứu mới nổi về tác dụng giải lo âu của nhóm ligustilide.
• Tiêu hóa (uống, liều kiểm soát): Truyền thống Ayurveda Chora dùng cho chứng khó tiêu (dyspepsia), đầy hơi, đau bụng co thắt (colic). Khung uống ≤30 mg/ngày.
• Hỗ trợ kinh nguyệt (CHỈ QUA DA cho phụ nữ trưởng thành không mang thai): Thoa vùng bụng dưới pha loãng 2% cho đau bụng kinh (dysmenorrhea), kinh nguyệt không đều. KHÔNG SỬ DỤNG khi mang thai.
• Hô hấp (hít): Sử dụng truyền thống cho ho + viêm phế quản; vai trò phụ so với công dụng tiêu hóa + thần kinh.
• Pha chế nước hoa: 0.1–0.5% cho accord cần tây–lovage–xạ hương.

• Ngũ hành: Thổ (tiêu hóa Tỳ–Vị) + Mộc (kinh Can, giãn cơ trơn + thông kinh) + chút Thủy (Thận, năng lượng gốc rễ).
• Ayurveda: Chora / Gandrali — uṣṇa (nóng, ấm) + tīkṣṇa (xuyên thấu) + làm dịu pitta-vāta ở liều kiểm soát; chống chỉ định trong thai kỳ theo kinh điển.
• Di sản dân gian Himalaya: Hệ y học truyền thống Garhwali + Kumaoni; dùng làm thuốc bổ tiêu hóa + hỗ trợ hô hấp + điều hòa kinh nguyệt; cũng dùng trong hương liệu + nghi lễ.

• Tisserand & Young (2014) Essential Oil Safety 2nd ed — Ch.13 tr.441
• Mathela (1988); Kapahi (1991) — thành phần GC của A. glauca [qua B216]
• Ch.14 Hồ sơ Phthalide (cần tây + lovage + angelica glauca + xuyên khung tổng hợp) [qua B216]
• IUCN Red List — Angelica glauca tình trạng sắp nguy cấp (Vùng Himalaya Ấn Độ)
• Indian Himalayan Region Red List — cây thuốc bị khai thác quá mức
• Ayurvedic Pharmacopoeia of India — chuyên luận Chora / Gandrali (công dụng cổ điển + chống chỉ định thai kỳ)
• Pang et al. (dược lý ligustilide, cơ chế giải lo âu + co bóp tử cung — ngoại suy từ nghiên cứu A. sinensis)