Đường hô hấp: xông và khuếch tán

Người bật loa là một người. Người nghe là tất cả những ai có mặt trong phòng. Máy khuếch tán cũng vận hành theo đúng nguyên tắc đó, chỉ khác là thứ nó phát ra không dừng lại ở tai.

Bài Cơ thể gặp mùi hương ra sao đã mở hai cánh cửa: mũi và da. Bài này mở cánh cửa thứ ba, và nó nằm ngay bên trong cánh cửa thứ nhất.

Vì khi bạn hít vào, có hai chuyện xảy ra cùng lúc chứ không phải một. Chuyện thứ nhất bạn đã học: phân tử chạm vùng khứu giác, tín hiệu đi lên não, và cảm xúc phản ứng. Chuyện thứ hai ít được nói tới hơn nhiều, và nó là lý do bài này tồn tại.

1. Một hơi thở, hai con đường

Không khí bạn hít vào không dừng lại ở mũi. Nó đi xuống khí quản, vào phế quản, rồi tới tận cùng là những túi khí nhỏ li ti gọi là phế nang. Đó là nơi cơ thể trao đổi khí với máu, và nó được thiết kế để làm việc đó thật nhanh: thành rất mỏng, mạch máu áp sát, tổng diện tích trải ra rất lớn.

Cái gì đủ nhỏ và đủ dễ bay hơi để lọt tới đó thì cũng vào máu ở đó. Phân tử tinh dầu thuộc đúng loại ấy.

Nghĩa là công thức quen thuộc "hít thì chủ yếu tác động qua não" chỉ đúng một nửa. Nửa đúng: đường mũi lên não có thật, nhanh, và là lý do mùi hương chạm được vào cảm xúc. Nửa còn thiếu: phổi là một cửa hấp thu rất rộng, và nó đưa thẳng vào tuần hoàn.

Đây là chỗ cần nói cho chính xác, vì rút gọn sai theo hướng làm người ta yên tâm quá mức là kiểu rút gọn nguy hiểm nhất. Hít không phải là đường vòng tránh cơ thể. Về mặt tốc độ vào máu, nó là một trong những đường đi thẳng nhất.

2. Xông: cách dùng bản địa nhất, và ba lớp phải tách bạch

Ở Việt Nam, hơi nước nóng mang mùi không phải chuyện mới. Nhiều nhà có thói quen đun một nồi lá, trùm chăn, ngồi xông cho ra mồ hôi. Nhưng ba việc dưới đây hay bị gộp làm một, và gộp là chỗ sinh chuyện.

Lớp thứ nhất: nồi lá xông truyền thống. Lá tươi, sả, lá chanh, lá bưởi, tía tô, đun trong nước. Đây là một tập quán có thật và có giá trị văn hoá. Về mặt vật chất, nó là một dạng chiết xuất rất loãng ngay tại chỗ: phần lớn nồi là nước, phần hương liệu thoát ra chỉ là một lượng nhỏ trong lá tươi.

Lớp thứ hai: xông bằng tinh dầu. Một bát nước nóng, nhỏ tinh dầu vào, cúi mặt xuống và trùm khăn. Nghe thì giống nồi lá, nhưng nguyên liệu đã khác hẳn: tinh dầu là chất đã được cô đặc lại nhiều lần so với cây tươi. Cùng một tư thế ngồi, cùng một cái khăn, mà lượng chất bạn hít vào không cùng một hạng.

Đừng để hai lớp này thay thế nhau trong đầu. "Ông bà xông lá cả đời không sao" là một câu đúng về nồi lá, và nó không nói gì về bát nước có tinh dầu.

Về cách làm, có ba điều đáng nhớ hơn mọi mẹo khác:

• Nhắm mắt trong suốt quá trình. Hơi tinh dầu gây cay mắt dữ dội. Đây là lỗi phổ biến nhất của người xông lần đầu.
• Ít hơn là đủ. Đây là chỗ trực giác đánh lừa mạnh nhất: thêm giọt không cho hiệu quả tốt hơn, chỉ làm đường thở bị kích thích mạnh hơn. Con số cụ thể thuộc về chặng 2, khi bạn đã có khung để đọc một con số liều.
• Ngồi dậy ngay khi thấy khó chịu, chóng mặt hoặc rát họng. Không có lý do nào để cố ngồi thêm.

Lớp thứ ba là lớp không ai nhắc: rủi ro bỏng. Một bát nước sôi đặt trên đùi hoặc trên mép bàn, một cái khăn trùm che mất tầm nhìn, một cử động sai. Đây là rủi ro gặp thường xuyên hơn mọi rủi ro hoá học trong bài này, và nó nặng nhất với trẻ em và người lớn tuổi.

3. Khuếch tán: chuyện của cả căn phòng

Máy khuếch tán làm một việc rất khác với cái bát nước. Nó phát liên tục, vào không khí chung, trong nhiều giờ, và không ai phải chủ động làm gì để nhận lấy phần của mình.

Ba thói quen đáng xem lại:

Để cả đêm. Đây là thói quen phổ biến nhất và cũng là thói quen nên bỏ trước nhất. Mũi quen mùi rất nhanh, nên sau một lúc bạn không còn ngửi thấy gì nữa, trong khi máy vẫn phát và phổi vẫn nhận. Cảm giác "hết mùi rồi" không có nghĩa là hết chất trong không khí. Cách làm hợp lý hơn là bật từng đợt ngắn rồi nghỉ, khoảng ba mươi tới sáu mươi phút mỗi đợt.

Phòng kín, không thông gió. Một căn phòng đóng cửa suốt mùa nồm Hà Nội thì mọi thứ trong không khí đều ở lại lâu hơn. Khuếch tán trong phòng có lối thoát khí là chuyện khác hẳn với khuếch tán trong hộp kín.

Phòng nhỏ mà chỉnh như phòng lớn. Cùng một lượng phát ra, phòng càng nhỏ thì nồng độ trong không khí càng cao. Phòng ngủ nhỏ và phòng khách rộng không dùng chung một thiết lập.

4. Người bật máy và người thở

Đây là chỗ bài này khác mọi bài khác trong chặng.

Mọi đường dùng khác đều đòi một hành động có chủ ý của chính người dùng. Bôi lên da là tự bôi. Xông là tự cúi mặt xuống bát nước. Người không muốn thì không làm.

Khuếch tán thì không như vậy. Một người vặn nút, và cả phòng nhận. Kể cả người đang ngủ. Kể cả người không biết là mình đang dùng. Kể cả người chưa biết nói để mà từ chối.

"Chỉ khuếch tán thôi mà" là câu khiến người ta yên tâm nhất, và nó là chỗ trẻ nhỏ gặp rủi ro thường xuyên nhất.

Thư viện SYMELab đếm được chuyện này. Trong danh mục có 100 dòng dầu mang nhãn liên quan tới hô hấp, tức nhóm mà người ta với tay lấy khi nhà có ai đó nghẹt mũi. Cũng trong danh mục, có 74 dòng chống chỉ định với trẻ em. Giao của hai nhóm ấy là 26 dòng.

Hơn một phần tư số dầu "tốt cho hô hấp" là dầu không được dùng cho trẻ em. Và khuếch tán chính là thứ người ta bật lên khi đứa nhỏ nghẹt mũi.

Ba cái tên trong nhóm 26 đó lại đúng là ba thứ nhiều gia đình Việt với tay lấy trước nhất: khuynh diệp thuộc nhóm giàu 1,8-cineole, bạc hà Âu, và bạc hà Á.

Dòng khuynh diệp đáng nói nhất. Trần pha loãng của nó cho người lớn thuộc nhóm rộng nhất cả danh mục, tức với người lớn nó được coi là dòng dễ tính. Vậy mà với trẻ em thì nó nằm trong nhóm chống chỉ định. Hai chuyện đó không mâu thuẫn, chúng chỉ nói rằng một cái trần rộng rãi cho người lớn không nói gì về một đứa trẻ. Đó là bằng chứng, không phải lời khuyên.

Bài Tư duy an toàn: mối nguy và rủi ro đã dựng khung cho chuyện này: an toàn không phải thuộc tính của chai dầu mà là thuộc tính của tình huống. Khuếch tán là tình huống đặc biệt nhất trong khung đó, vì người chịu rủi ro không phải người ra quyết định.

Ngoài trẻ nhỏ, ba nhóm nữa đang thở chung bầu không khí ấy:

• Người hen hoặc có tiền sử co thắt đường thở. Trong thư viện có 9 dòng dầu mà phần văn xuôi của hồ sơ nhắc thẳng tới hen hoặc co thắt phế quản. Nhóm oxide và nhóm bạc hà là nhóm cần hỏi ý kiến chuyên môn trước, không phải nhóm để thử xem có hợp không.
• Phụ nữ mang thai. Hỏi bác sĩ trước, và trong lúc chưa hỏi thì để phòng thoáng.
• Thú nuôi. Con mèo nằm trong phòng không mở được cửa và không rời đi được, và cơ thể chúng xử lý các chất này khác cơ thể người. Nếu bật máy, hãy để chúng luôn có đường ra khỏi phòng.

Chỗ ẩn dụ cái loa dừng lại cũng ở đây, và nên nói thẳng ra: tắt loa thì âm thanh hết ngay. Tắt máy khuếch tán thì mùi loãng dần, nhưng phần đã vào máu thì cơ thể phải xử lý nốt theo nhịp của nó. Đó là chỗ so sánh này không đi xa hơn được nữa.

5. Một đối chiếu đáng nhớ

Trong nhóm 26 dòng chống chỉ định trẻ em ấy không có tràm gió, tức chai dầu tràm quen thuộc trong tủ thuốc của rất nhiều gia đình Việt.

Đây là một đối chiếu đáng để ngẫm. Thứ mà nhiều nhà dùng cho trẻ suốt mấy chục năm nay, khi đem đi đối chiếu với bảng an toàn hiện đại, hoá ra nằm đúng chỗ. Trong khi khuynh diệp, thứ nghe có vẻ "mạnh hơn, thông mũi hơn, hiện đại hơn", mới là thứ phải tránh với trẻ nhỏ.

Kinh nghiệm dân gian không phải lúc nào cũng sai, và cái mới nghe có vẻ khoa học hơn không phải lúc nào cũng an toàn hơn. Cách duy nhất để biết là tra từng dòng.

Tóm tắt

• Một hơi thở mang tinh dầu đi hai đường: mũi lên não, và phổi vào máu. Phổi là bề mặt hấp thu rộng và nhanh.
• Nồi lá xông và bát nước có tinh dầu không phải cùng một việc. Tinh dầu là chất đã cô đặc, kinh nghiệm với nồi lá không bảo chứng cho nó.
• Khi xông: nhắm mắt, dùng ít, ngồi dậy khi thấy khó chịu. Rủi ro bỏng nước sôi là rủi ro thật và hay bị bỏ qua nhất. Trẻ em không xông kiểu trùm khăn.
• 26 trên 100 dòng dầu liên quan hô hấp là dầu chống chỉ định với trẻ em, trong đó có khuynh diệp và hai dòng bạc hà. Một trần rộng cho người lớn không nói gì về một đứa trẻ.
• Khuếch tán là đường dùng duy nhất áp lên tất cả những ai có mặt trong phòng, kể cả người không chọn nó.

Tiếp theo trong Lộ Trình Hương: Một chút hoá học, đủ dùng. Bài này đã nhắc tới "nhóm oxide" và "nhóm bạc hà" như hai cái tên cần nhớ. Bài sau nói xem những cái tên nhóm ấy thực ra là gì, và vì sao biết nhóm thì đoán được tính nết.

Nội dung trong Lộ Trình Hương mang tính giáo dục, không thay thế tư vấn y tế. Nếu bạn có dấu hiệu bệnh lý, hãy đi khám.