Mua có trách nhiệm: loài nguy cấp và vì sao vài dầu quý

Cắt một nắm lá, tháng sau cây lại đầy lá. Đào lấy rễ thì không có tháng sau nào cả. Cùng là "thu hoạch", mà hai việc ấy để lại hai cái vườn khác hẳn nhau.

Hai bài trước của chủ đề này trả lời hai câu hỏi của người cầm ví. Chai này có đúng là thứ nó nói không. Và chai đúng rồi thì còn dùng được bao lâu.

Còn một câu thứ ba, ít người hỏi hơn, và nó là câu duy nhất mà câu trả lời nằm ngoài cái chai: thứ này lấy từ đâu ra, và vì sao hai chai cùng dung tích lại chênh nhau tới hàng trăm lần?

Bài này không nhằm làm ai áy náy. Phần lớn người đọc tới đây đã mua rồi, và trong tủ có thể đang có một chai đàn hương hoặc một chai pơ mu. Không có câu "đừng bao giờ mua" nào trong bài. Chỉ có vài câu nên hỏi thêm, và một cách hiểu vì sao câu hỏi ấy đáng hỏi.

1. Bộ phận cây quyết định, không phải cái tên loài

Đây là ý quan trọng nhất của bài, và nếu một năm sau bạn chỉ còn nhớ một điều thì hãy nhớ điều này.

Trong một khu vườn, có những thứ thu hoạch được mà cây vẫn sống nguyên vẹn. Lá mọc lại. Hoa nở lại mỗi mùa. Vỏ quả vốn là thứ bỏ đi sau khi vắt nước. Ba nguồn nguyên liệu ấy tái tạo theo mùa vụ, và nhu cầu tăng thì người ta trồng thêm.

Có những thứ khác thì không. Gỗ lõi nằm trong tim cây, và lấy nó nghĩa là đốn cây. Rễ thì phải đào lên. Vỏ thân bóc quá thì cây chết. Ở đây, mỗi chai bán ra là một cái cây không còn đứng đó nữa, và cái cây thay thế nó cần rất nhiều năm.

Nhựa nằm ở giữa: người ta rạch thân cho nhựa chảy ra, cây vẫn sống, nhưng rạch quá tay và quá thường xuyên thì cây kiệt.

Bạn không cần thuộc danh sách loài nguy cấp. Bạn cần một câu hỏi bấm được: "Cái này lấy từ bộ phận nào của cây?" Và biết rằng khi câu trả lời là gỗ, rễ hoặc vỏ thân thì đó là lúc hỏi thêm một câu nữa về nguồn.

Thư viện SYMELab đo được chuyện này. Trong nhóm dòng dầu lấy từ gỗ, rễ, vỏ thân và nhựa có 59 dòng, và 22 dòng trong đó mang ghi chú về tình trạng bảo tồn. Ở toàn bộ phần còn lại của danh mục, 274 dòng lấy từ lá, hoa, vỏ quả, hạt, thì con số ấy là 18.

Nói cho gọn và cho đúng: cứ khoảng ba dòng dầu gỗ, rễ hoặc nhựa thì có một dòng mang ghi chú bảo tồn. Ở các nhóm khác, tỉ lệ đó thấp hơn nhiều lần.

Và ngay lập tức, một ví dụ ngược

Nếu dừng ở đây thì bạn sẽ rút ra kết luận "cứ dầu gỗ là có vấn đề". Sai, và thư viện có sẵn ca phản chứng.

Tuyết tùng Texas là một dòng dầu gỗ. Nhưng hồ sơ của nó ghi rõ nó tách biệt hẳn khỏi nhóm loài bị đe doạ, và nguyên liệu của nó là gốc cây và thân cây bỏ đi từ hoạt động dọn đất của các trại chăn nuôi ở Texas. Tức là một dòng dầu gỗ làm từ phế phẩm của một ngành khác.

Cùng là gỗ, mà một bên là đốn cây để lấy dầu, một bên là tận dụng thứ đằng nào cũng bỏ. "Gỗ" là dấu hiệu để hỏi thêm, không phải một bản án.

2. Vì sao vài dòng dầu đắt tới mức khó tin

Bài trước trong chủ đề này dùng giá rẻ bất thường làm dấu hiệu hàng không thật. Bài này đi theo chiều ngược lại: có những cái giá cao mà lý do nằm ngay trong nguyên liệu, và biết lý do đó thì bạn thôi ngạc nhiên.

Khoảng cách không đến từ marketing. Nó đến từ hiệu suất chưng cất, tức là từ một khối nguyên liệu thì thu được bao nhiêu dầu:

Đọc dòng đầu và dòng cuối cạnh nhau. Cam ngọt khoảng 4%, neroli khoảng 0,1%: chênh nhau bốn mươi tới năm mươi lần. Điều thú vị là hai dòng ấy đến từ những cây rất gần nhau về mặt thực vật, cùng nhóm cam đắng và họ hàng. Khác biệt nằm ở chỗ một bên vắt cái vỏ mà ngành nước ép đằng nào cũng vứt, một bên hái từng bông hoa bằng tay lúc sáng sớm.

Hồ sơ neroli trong thư viện còn ghi thêm một câu đáng nhớ: một cây trưởng thành cho khoảng 20 đến 50 kg hoa mỗi năm, và nghề thu hoạch hoa là lao động thủ công không thể cơ giới hoá. Cộng hai điều đó lại thì cái giá không còn là chuyện thương hiệu nữa. Nó là số học.

Giá tham chiếu mà danh mục đang ghi, để bạn tự đối chiếu ngoài thị trường: hoa hồng otto khoảng 3 đến 8 triệu cho 5 ml; neroli khoảng 200 đến 800 nghìn cho 5 ml; đàn hương Ấn khoảng 2,4 đến 3 triệu cho 100 g.

Một câu rào, rồi thôi: đắt không chứng minh là thật. Chính hồ sơ neroli cảnh báo rằng nhiều chai bán ở Việt Nam dưới tên "neroli" thực ra là hỗn hợp linalool, bergamot và petitgrain; hồ sơ hoa hồng otto cảnh báo dòng này thường bị pha loãng. Cách kiểm là việc của bài trước trong chủ đề này.

Ba mươi năm, và vì sao một sự thật giải thích cả hai vế

Đàn hương Ấn là chỗ hai ý của bài gặp nhau.

Danh mục ghi: cây phải tối thiểu 30 năm tuổi mới cho phần lõi đủ dầu để chưng cất.

Ba mươi năm là lý do nó đắt. Và ba mươi năm cũng là lý do nó cạn kiệt. Nhu cầu có thể tăng gấp đôi trong một năm; nguồn cung thì không thể tăng trước ba mươi năm nữa. Khi một loài có độ trễ như thế giữa cầu và cung, mọi đợt tăng nhu cầu đều được thanh toán bằng cây đang đứng trong rừng.

Danh mục ghi Santalum album mọc tự nhiên đang được bảo vệ theo công ước quốc tế, và khuyến nghị chỉ mua từ nguồn trồng có chứng nhận.

3. Ba mức của công ước CITES, giải thích một lần

Bạn sẽ gặp chữ CITES trên hồ sơ nhiều dòng dầu gỗ. Đây là công ước quốc tế về buôn bán các loài hoang dã, và nó có ba mức khác nhau. Ba mức ấy hay bị nói gộp, trong khi khác biệt giữa chúng rất lớn. Thư viện có sẵn một ví dụ cho mỗi mức:

• Phụ lục I: cấm thương mại quốc tế vì mục đích thương mại. Đây là mức nặng nhất. Mộc hương nằm ở mức này.
• Phụ lục II: được phép buôn bán nhưng phải có giấy phép. Guaiacwood nằm ở mức này.
• Phụ lục III: một quốc gia tự đề nghị kiểm soát để ngăn khai thác trái phép hoặc quá mức. Gỗ của cedrela nằm ở mức này.

Phân biệt được ba mức này giúp bạn đọc đúng chữ trên hồ sơ. "Có tên trong CITES" không tự động nghĩa là cấm; phần lớn trường hợp nghĩa là có giấy phép thì hợp pháp, và câu hỏi đúng để hỏi người bán là về giấy tờ nguồn gốc chứ không phải về lương tâm.

Cũng vì thế mà phải giữ đúng chữ ở hai ca đang ở trạng thái khác: elemi và tuyết tùng Port Orford mới đang được đề xuất đưa vào danh sách CITES. Đề xuất chưa phải là đã liệt kê.

Mộc hương đáng đứng riêng một đoạn, vì nó là ca duy nhất trong bài mà hai lý do hoàn toàn độc lập cùng dẫn tới một kết luận. Nó nằm ở Phụ lục I, mức nặng nhất của công ước. Và trong hồ sơ an toàn của thư viện, nó để trần bằng không, kèm cờ chống chỉ định hoàn toàn, vì các quy định về hương liệu ở châu Âu không cho dùng nó trên da. Một dòng dầu bị chặn ở cả cửa bảo tồn lẫn cửa an toàn. Với dòng này thì không có câu hỏi nào cần hỏi thêm.

Ngoài ba mức của CITES còn một hệ thống khác bạn sẽ gặp: Sách Đỏ IUCN, xếp loại tình trạng của loài trong tự nhiên mà không quy định gì về thương mại. Tuyết tùng Atlas được ghi là loài nguy cấp theo đánh giá IUCN năm 2013, và hồ sơ khuyến nghị chỉ dùng nguồn có giấy phép hợp pháp. Gurjun, long não Borneo và palo santo cũng nằm trong nhóm mang ghi chú của IUCN. Một trường hợp khác nữa: nữ lang Ấn, nơi chính Nepal cấm xuất khẩu nguyên liệu thô chưa qua chế biến và khuyến khích trồng thay vì thu hái tự nhiên.

4. Góc Việt Nam: cây mọc ở nước mình không có nghĩa là mua thoải mái

Có một dòng dầu trong danh mục mà người Việt gặp thường xuyên hơn tất cả những cái tên phía trên: pơ mu, còn gọi là ngọc am.

Hồ sơ của pơ mu ghi: cây mọc ở Trung Quốc và Việt Nam, và được Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thế giới xếp vào loài nguy cấp tại Việt Nam.

Chi tiết này đáng dừng lại vì nó phá một phản xạ rất tự nhiên. Ta hay nghĩ loài quý hiếm là chuyện của rừng châu Phi, của Ấn Độ, của Nam Mỹ. Còn thứ mọc ở nước mình, bán đầy ngoài chợ, giá không quá cao, thì hẳn là dồi dào.

Ba dấu hiệu ấy không nói gì về trữ lượng trong tự nhiên. Một loài có thể vừa bán rộng rãi vừa đang cạn kiệt, và chính việc bán rộng rãi là một phần của lý do.

Pơ mu là dầu gỗ. Quay lại ý 1 của bài: gỗ nghĩa là đốn cây. Đây là chỗ câu hỏi "lấy từ bộ phận nào" và câu hỏi "từ rừng hay từ vườn trồng" gặp nhau ngay tại chợ gần nhà bạn, không phải ở một khu rừng nào xa xôi.

5. Làm gì được — ba nước đi, và cái phải đánh đổi

Kết bài không phải là cảm giác áy náy. Nó là ba việc làm được, xếp theo thứ tự người mua thật sẽ làm.

Nước đi thứ nhất: hỏi nguồn. Trồng hay khai thác tự nhiên? Có giấy phép không? Với dầu gỗ, rễ và nhựa thì đây là câu hỏi tối thiểu. Người bán tử tế sẽ trả lời được hoặc sẽ nói thẳng là không biết, và cả hai câu trả lời ấy đều cho bạn thông tin.

Nước đi thứ hai: đổi sang bản trồng của cùng chi. Đàn hương Úc là ví dụ chuẩn của ngành. Hồ sơ ghi nó được dùng như bản thay thế bền vững và hợp lý về giá cho S. album đang nguy cấp, từ những năm 1990, cho cùng các mục đích, và trồng ở các vùng trồng Tây Úc. Giá thấp hơn khoảng 30 đến 50%. Có thêm đàn hương Tân Đảo, được mô tả là dòng gần với S. album nhất.

Nhưng phải nói thẳng cái mất. Đàn hương Úc không giống hệt đàn hương Ấn. Danh mục ghi α-santalol chiếm khoảng 60 đến 70% ở bản Úc, so với khoảng 90% santalol ở S. album. Mùi khác, và ai từng ngửi bản Ấn sẽ nhận ra ngay từ lần đầu. Một bài nói "thay được, y hệt thôi" là một bài nói dối, và người pha hương sẽ bắt được ngay. Câu đúng là: đổi được, nhưng bạn đang đổi lấy một mùi khác, và nên biết mình đổi cái gì.

Nước đi thứ ba: đổi sang loài khác có nét mùi gần. Lá ho chemotype linalool là bản thay thế chuẩn của ngành cho gỗ hồng, loài đang nguy cấp. Đây không phải sáng kiến riêng của ai, nó là cách cả ngành đã chuyển từ nhiều năm nay. Và để ý một điều: lá ho lấy từ lá, còn gỗ hồng lấy từ gỗ. Nước đi này thực ra là ý 1 của bài được đem ra dùng.

Một chuyện có thật, kể để bạn khỏi mắc lại

Khi rà soát lại các công thức đang đăng công khai, chúng tôi tìm thấy một công thức dùng đàn hương Ấn thật và đã đổi nó sang đàn hương Úc.

Nhưng cùng lượt rà ấy lộ ra một chuyện đáng kể hơn. Trong ô ghi chú của chính công thức đó có một gợi ý thay thế cho bản Việt Nam: thay đàn hương bằng hương bài cộng với gurjun. Mà gurjun, tra lại hồ sơ, chính là dòng mang ghi chú Sách Đỏ IUCN ở trên.

Tức là bản thay thế trỏ sang một loài nguy cấp khác. Và vì nó nằm ở ô chú thích nên không ai nhìn tới.

Bài học rút ra nằm đúng ở trục của mục này: thay thế không tự động là tiến bộ. Phải tra dòng thay vào, kỹ đúng như tra dòng bị thay. Cuối cùng chúng tôi gỡ gợi ý đó đi thay vì dựng một loài thay mới, vì gỡ một khuyến nghị thì an toàn hơn là dựng một khuyến nghị chưa ai kiểm.

SYMELab đứng ở đâu trong chuyện này

Nói rõ để bạn biết mình đang đọc ai:

• SYMELab không đưa loài nguy cấp vào danh mục. Gỗ hồng là ví dụ: sách công thức gốc có dùng nó, chúng tôi thay bằng lá ho chemotype linalool, và ghi rõ chỗ đã thay.
• Với những dòng đã có trong thư viện mà đang chịu áp lực bảo tồn, chúng tôi giữ lại kèm ghi chú tình trạng ngay trong hồ sơ, để bạn tự quyết định chứ không giấu. Bảng ở mục 6 là toàn bộ những dòng ấy, và bạn kiểm được từng dòng.
• Mọi công thức đang đăng trên SYMELab đều không dùng loài có ghi chú bảo tồn.

6. Bảng tra nhanh — mười bốn dòng cần hỏi thêm

Đây là khối đáng lưu lại. Không phải để tránh, mà để biết hỏi gì khi gặp.

Tóm tắt

• Bộ phận cây quyết định áp lực lên loài. Lá, hoa, vỏ quả mọc lại theo mùa. Gỗ lõi, rễ, vỏ thân thì lấy được là phải đốn hoặc đào.
• Trong danh mục, nhóm gỗ, rễ và nhựa có 59 dòng với 22 dòng mang ghi chú bảo tồn; phần còn lại 274 dòng thì tỉ lệ ấy thấp hơn nhiều lần. Nhưng "gỗ" không phải bản án: tuyết tùng Texas làm từ phế phẩm dọn đất.
• Giá cao thường có lý do thật: hiệu suất chưng cất chênh nhau tới bốn mươi, năm mươi lần giữa cam ngọt và neroli, cộng với lao động thủ công không cơ giới hoá được.
• Đàn hương Ấn cần cây tối thiểu 30 năm tuổi. Một sự thật giải thích cả việc nó đắt lẫn việc nó cạn kiệt.
• CITES có ba mức: Phụ lục I cấm thương mại quốc tế, II cần giấy phép, III là một nước tự đề nghị kiểm soát. "Được đề xuất" thì chưa phải là "đã liệt kê".
• Pơ mu mọc ở Việt Nam và được xếp nguy cấp tại Việt Nam. Bán rộng rãi không nói gì về trữ lượng trong tự nhiên.
• Ba nước đi: hỏi nguồn · đổi sang bản trồng cùng chi · đổi sang loài khác cùng nét mùi. Và luôn biết mình đang đổi lấy cái gì.

Đây là bài cuối của chặng 1. Bạn đã biết tinh dầu là gì, ra đời thế nào, vào cơ thể bằng đường nào, và mua nó thế nào cho tỉnh táo. Chặng 2 bắt đầu bằng câu hỏi mà cả chặng 1 cố ý để ngỏ: bao nhiêu thì quá nhiều.

Nội dung trong Lộ Trình Hương mang tính giáo dục, không thay thế tư vấn y tế. Nếu bạn có dấu hiệu bệnh lý, hãy đi khám.