Thật, giả, và giá rẻ bất thường

Ở chợ, cùng một mớ rau có thể mang hai cái tên khác nhau tuỳ hàng, tuỳ vùng. Người bán quen thì gọi sao cũng hiểu nhau. Người mua lạ thì về nhà mới biết mình đã cầm nhầm thứ khác. Với rau, cái nhầm ấy mất một bữa cơm. Với tinh dầu, nó đổi cả liều lượng an toàn.

Mọi bài viết "nhận biết tinh dầu thật giả" trên mạng tiếng Việt đều nói cùng mấy mẹo: nhỏ lên giấy, ngửi, xem giá. Không mấy ai nói mẹo đó bắt được cái gì và bỏ sót cái gì.

Bài này đi hướng khác, vì có một thứ để đối chiếu: hồ sơ của hàng trăm dòng dầu, mỗi dòng có tên khoa học và có trần an toàn riêng. Nhờ đó, câu chuyện mua nhầm hiện ra đúng bản chất của nó. Mua nhầm không chỉ là chuyện phí tiền. Nó là chuyện an toàn, vì hai chai cùng tên tiếng Việt có thể chênh nhau nhiều lần về ngưỡng được phép dùng.

Trước khi vào, gọi lại một câu từ bài Một chút hoá học, đủ dùng: mỗi tinh dầu là một hỗn hợp của rất nhiều cấu tử, và tỉ lệ giữa các cấu tử ấy chính là tính cách của nó. Giữ câu đó trong đầu, phần nói về GC-MS ở cuối bài sẽ dễ hơn nhiều.

1. Bốn dòng trên nhãn, và dòng nào là bắt buộc

Một cái nhãn đủ dùng cần bốn thứ:

1. Tên khoa học in nghiêng, hai chữ Latin.
2. Bộ phận cây được dùng: vỏ, lá, hoa, rễ, gỗ, hạt.
3. Chemotype nếu loài đó có nhiều chemotype.
4. Cách chiết: chưng cất hơi nước, ép lạnh, chiết dung môi.

Thiếu dòng số 1 thì chưa nên mua. Không phải vì người bán chắc chắn gian, mà vì bạn không có cách nào tra được thứ mình đang cầm, và mọi bảng an toàn trên đời đều tra theo tên khoa học.

Trong thư viện SYMELab, mức phủ của các trường này chênh nhau rất xa:

Bảng này không phải để trang trí. Nó nói một điều thẳng thắn: trường duy nhất luôn có mặt là tên khoa học. Kể cả trong một thư viện được biên soạn kỹ, các chỉ số vật lý mà phòng lab dùng để soi hàng pha cũng chỉ có ở 25 trên 333 dòng.

Nên đừng xây thói quen mua hàng của bạn quanh những chỉ số ấy. Chúng có tồn tại, chúng hữu ích trong phòng lab, và người mua lẻ gần như không có cửa tra chúng. Cái bạn tra được, và tra được mọi lúc, là hai chữ Latin.

2. Cùng một chữ tiếng Việt, khác loài, khác trần an toàn

Đây là phần cốt lõi của bài, và là phần bạn sẽ không tìm thấy ở nơi khác.

Mọi con số dưới đây là trần pha loãng cho người lớn trong thư viện an toàn. Chúng ở đây để cho bạn thấy khoảng cách giữa các dòng, không phải để đem đi pha. Cách đọc và cách dùng một cái trần là việc của chặng 2.

"Quế" — chênh 12 lần

Năm chai, một chữ "quế" trên nhãn, hai đầu bảng chênh nhau 12 lần.

Chú ý hai dòng ở giữa: vỏ và lá của cùng một cây chênh nhau 8,5 lần. Ai quen pha theo trần của quế lá mà một hôm cầm nhầm chai quế vỏ thì đang dùng vượt trần khoảng tám lần, trên chính nhóm dầu gây kích ứng da mạnh nhất trong nhóm gia vị. Không có gì trên nhãn báo động chuyện đó, ngoài đúng chữ "lá" hoặc "vỏ".

"Tràm" — cái bẫy bản địa nhất

Hồ sơ của tràm gió trong thư viện có sẵn một dòng cảnh báo do chính người biên soạn cắm vào: chữ "tràm trà" trong tiếng Việt còn được dùng để trỏ M. alternifolia, nên phải phân định rõ.

Nói cách khác: đây không phải nguy cơ lý thuyết. Nó là chuyện đã xảy ra đủ nhiều để phải cắm rào ngay trong dữ liệu. Ba loài, một chữ, trần chênh tới 5 lần.

"Oải hương" — từ 0,03% tới 19%

Cùng một chữ "oải hương", hai đầu bảng chênh nhau hơn sáu trăm lần.

Và để ý hai dòng đầu: bản absolue của cùng một loài có trần thấp hơn bản chưng cất tới 30 lần. Cách chiết là một dòng trên nhãn mà gần như không ai đọc, trong khi nó đổi hẳn hạng an toàn của sản phẩm.

"Long não" — khi tên khoa học vẫn chưa đủ

Bốn dòng này trùng nhau đúng từng chữ ở tên khoa học. Thứ tách chúng ra là phân đoạn chưng cất và chemotype. Và hai trong bốn dòng thì không được dùng trên da bất kỳ ai.

Đây là chỗ ẩn dụ cái chợ hết tác dụng, nên nói thẳng ra. Ở chợ, hỏi được tên đúng là xong chuyện. Ở đây, hai chai có thể mang cùng một cái tên khai sinh mà vẫn là hai thứ khác nhau. Tên khoa học là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Sau nó còn ba dòng nữa trên nhãn phải đọc.

3. Người ta pha bằng cách nào

Có ba kiểu, và cả ba đều có dẫn chứng nằm sẵn trong hồ sơ từng dòng dầu.

Kiểu một: pha loãng bằng dầu nền không khai báo. Đổ thêm một loại dầu thực vật không mùi vào chai. Rẻ, dễ, và là kiểu duy nhất bạn tự bắt được tại nhà.

Kiểu hai: thay bằng loài rẻ hơn. Lavandin thế oải hương thật. Cornmint thế bạc hà Âu. Cassia thế quế Ceylon. Hồ sơ oải hương ghi rõ lavandin rẻ hơn khoảng 70%, và chính khoảng chênh ấy là động cơ. Hồ sơ bạc hà mô tả kiểu thay bằng M. arvensis, loại có hàm lượng menthol cao nhưng menthone thấp. Hồ sơ đàn hương Ấn nêu việc pha loài đàn hương khác hoặc tuyết tùng Atlas vào. Hồ sơ ngọc lan tây nêu một biến thể tinh vi hơn: bán phân đoạn hạng thấp dưới tên hạng đầy đủ.

Kiểu ba: dựng lại bằng hoá chất. Linalool tổng hợp, santalol tổng hợp, benzyl acetate tổng hợp. Đây là kiểu khó bắt nhất, và mục 5 sẽ nói vì sao.

Một chi tiết đẹp cho người thích tra cứu: hồ sơ quế Việt Nam ghi rằng hàm lượng coumarin thấp là dấu nhận diện loài của dầu vỏ C. loureirii, khác với dầu lá cassia vốn có thể giàu coumarin. Nghĩa là với vài dòng dầu, chính thành phần hoá học đóng vai giấy khai sinh.

4. Giá nói được gì, và không nói được gì

Giá rẻ bất thường là một tín hiệu để hỏi thêm, không phải một bằng chứng. Hồ sơ chanh vàng có ghi một khoảng giá tham chiếu cho hàng nhập: khoảng 80.000 đến 200.000 đồng cho 10 ml. Một chai rẻ hơn hẳn khoảng đó không tự động là hàng giả, nhưng nó là chỗ đáng hỏi nguồn gốc, dung tích và cách chiết.

Chiều ngược lại mới là chiều ít người nói: giá cao không chứng minh gì cả. Hoa hồng Otto là dòng đắt bậc nhất, và chính hồ sơ của nó ghi rủi ro pha trộn ở mức cao nhất trong toàn bộ danh mục. Không hề mâu thuẫn. Đắt chính là động cơ để pha, và một cái giá cao là thứ dễ bắt chước nhất trong mọi tín hiệu.

5. Tờ GC-MS trả lời một câu khác với câu bạn đang hỏi

Bạn sẽ gặp ngày càng nhiều người bán đưa ra một tờ kết quả GC-MS như một huy hiệu lòng tin. "Shop có GC-MS nên cứ yên tâm."

Đây là chỗ cần nói cho chính xác.

Tờ GC-MS không trả lời câu "dầu này có thật không". Nó trả lời câu "trong chai có những chất gì, mỗi chất bao nhiêu". Một mẻ pha khéo bằng chất tổng hợp có thể đi qua được GC-MS.

Vì sao lại thế? Vì phân tử tổng hợp và phân tử tự nhiên của cùng một chất giống hệt nhau về công thức. Máy đọc ra citronellol thì nó là citronellol, không có ô nào trên tờ giấy ghi phân tử ấy đến từ cánh hoa hay từ bình phản ứng.

Chính hồ sơ hoa hồng Otto trong thư viện nói rõ điều này: pha citronellol và geraniol tổng hợp thì GC-MS sẽ qua, chỉ có tỉ lệ giữa các cấu tử là bất thường; và phương pháp duy nhất chắc chắn phân biệt hàng thật với hàng tổng hợp là một kỹ thuật phân tích khác, đọc được tính thuận nghịch quang học của phân tử, thứ mà cột GC-MS thông thường không đọc.

Vậy tờ giấy đó vô dụng à? Không, và kết luận ấy cũng sai nốt. GC-MS bắt được ba việc:

• pha dầu nền (phổ cấu tử sẽ hụt đi thấy rõ),
• thay loài rẻ hơn (tỉ lệ giữa các cấu tử chính lệch khỏi khoảng đặc trưng),
• thiếu vắng những cấu tử phụ mà hàng tự nhiên luôn có (hàng dựng bằng hoá chất thường "sạch" một cách bất thường).

Nó không làm được một việc: chứng minh "100% thiên nhiên".

Nên kết luận đúng không phải "đừng hỏi GC-MS". Kết luận đúng là: hỏi, và biết tờ giấy đó trả lời được câu nào. Ai hứa với bạn "có GC-MS nghĩa là 100% thiên nhiên" thì hoặc chưa hiểu tờ giấy của chính mình, hoặc đang trông chờ bạn không hiểu.

6. Ba phép thử tại nhà, và giới hạn của từng phép

Mỗi mẹo dưới đây đều đi kèm một dòng nói nó không chứng minh được gì. Thiếu dòng đó thì bài này tự biến thành thứ nó đang phê phán.

Cả ba đều loại trừ được vài khả năng. Không phép nào chứng minh được điều gì. Đó là bản chất của việc kiểm hàng bằng giác quan, và biết rõ giới hạn ấy còn có ích hơn là biết thêm một mẹo nữa.

7. Việc cần làm sau bài này

Chọn một chai tinh dầu đang có trong nhà, chai bạn hay dùng nhất. Ghi ra giấy hoặc vào Sổ tri thức ba câu trả lời:

1. Nhãn có tên khoa học không?
2. Có ghi bộ phận cây và cách chiết không?
3. Tìm dòng dầu đó trong Thư Viện Hương, đối chiếu tên khoa học trên trang với tên trên chai. Trần an toàn cho người lớn của nó là bao nhiêu?

Nếu chai đó thiếu dòng nào, đừng vội kết luận nó là hàng giả. Kết luận đúng khiêm tốn hơn nhiều: bạn chưa tra được nó, và lần mua sau bạn biết mình cần hỏi gì.

Giữ lại danh sách này. Bài kế tiếp sẽ dùng đúng những chai đó.

Tóm tắt

• Nhãn đủ dùng cần bốn dòng: tên khoa học, bộ phận cây, chemotype, cách chiết. Tên khoa học là trường duy nhất có mặt ở cả 333 dòng của thư viện.
• Cùng một chữ tiếng Việt có thể trỏ nhiều loài với trần an toàn rất khác nhau: "quế" chênh 12 lần, "tràm" chênh 5 lần, "oải hương" chênh hơn 600 lần giữa hai đầu.
• Bốn dòng long não cùng một tên khoa học, mà hai dòng không được dùng trên da. Tên khoa học là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ.
• Ba kiểu pha: pha dầu nền · thay loài rẻ hơn · dựng lại bằng hoá chất.
• GC-MS trả lời "trong chai có gì", không trả lời "cái này có thật không". Hàng tổng hợp pha khéo có thể đi qua được nó.
• Phép thử tại nhà chỉ loại trừ, không chứng minh. Biết giới hạn của mẹo còn quan trọng hơn biết mẹo.

Tiếp theo trong Lộ Trình Hương: "Vòng đời của dầu". Chai đã đúng là thứ nó nói, giờ tới câu hỏi thứ hai của người mua thông thái: nó còn dùng được bao lâu, và làm sao biết lúc nào thì thôi.

Nội dung trong Lộ Trình Hương mang tính giáo dục, không thay thế tư vấn y tế. Nếu bạn có dấu hiệu bệnh lý, hãy đi khám.